بەرەكەت باقىتجان ۇلى كارىبايەۆ،

ق ر ۇعا كوررەسپوندەنت – مۇشەسى،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق

 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

    XVIII عاسىردا ايتىلدى دەگەن «ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋى مەن نىعايۋىندا تاريحتىڭ اتقارار ءرولىن ەشبىر قوعامدىق عىلىم اتقارا المايدى» دەگەن قاعيدا قازاق ەلى ءۇشىن ەشقاشان ءوز ءمانىن جوعالتپاق ەمەس. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە وداقتىڭ قۇرامىندا بولعان بارلىق ەلدەر تاريحى قاتاڭ پارتيالىق باقىلاۋدا بولىپ، ءبىر پارتيانىڭ تاريحى مەن ءبىر  ەلدىڭ تاريحى مىندەتتى ءپان تۇردە وقىتىلعانى بەلگىلى. بۇل ءۇردىس اسىرەسە، سوعىستان كەيىنگى 50-70 جىلدارى قاتتى بەلەڭ الدى. ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، مادەني ومىردە دە ورتالىقتىڭ ۇستەمدىگى اشىق تۇردە بولماسا دا، انىق بايقالاتىن.  ەگەر دە  وسى ۇردىستەر كەشەندى تۇردە  جالعاسا بەرسە، وندا قازاق حالقىنىڭ سول كەزەڭدەگى بىر-ەكى بۋىن وكىلدەرى تولىعىمەن ماڭگۇرتتەنىپ كەتۋشى ەدى.

    «ارەكەت ەتۋشى كۇشكە ءارقاشان قارسى ارەكەت ەتۋشى كۇش بار بولادى» دەگەن فيزيكا زاڭىنىڭ قوعامدىق ومىرگە دە قاتىسى بار ەكەنى بەلگىلى. وتكەن عاسىردىڭ 50-70 جىلدارى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ءومىرىن ماڭگۇرتتەۋ ساياساتىنىڭ تەتىكتەرى تولىعىمەن ىسكە قوسىلعان كەزدە رۋحاني كەڭىستىگىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وعان قارسى كۇشتەر قالىپتاسادى.  دالەل رەتىندە «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىنىڭ(1956 جىلى جازىلعان، ءانىن جازعان  ش.قالداياقوۆ، ءسوزىن جازعان ج.ءناجىمادينوۆ) وسى تۇستا دۇنيەگە كەلىپ، قازاق حالقىنىڭ رۋحىن قالاي اسقاقتاتقانى بەلگىلى. تاريح عىلىمى ماركستىك-لەنيندىك مەتودولوگيانىڭ تار قۇرساۋىندا بولسا،  تاريحشىلار – يدەولوگيالىق مايداننىڭ الدىڭعى ساپىنداعى جاۋىنگەرلەر دەلىنىپ، ولاردىڭ ايتار ويلارى مەن جازباق ەڭبەكتەرى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستالىندى. اتاقتى تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ «ىسىنەن» كەيىن تاريحشىلارىمىزدىڭ وزدەرى ەل تاريحىنىڭ تەرەڭ قويناۋلارىنا، تاريحتىڭ وزەكتى جانە كۇردەلى تاقىرىپتارىنا بارا الماي نەمەسە بارماي، ۇكىمەتتىڭ  جۇزەگە اسىرعان بەسجىلدىقتار تاريحىن، ونداعى پارتيانىڭ باسشىلىق ءرولىن زەرتتەۋمەن اينالىسۋعا ءماجبۇر بولدى. ءدال وسى تۇستا، قازاقتىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىن، قازاق ۇلتىنىڭ بولمىسىن ساقتاپ قالۋعا، قازاق حالقىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋعا  تاريحتىڭ ەگىزدەي بولعان سىڭارى – ادەبيەت، تاريحشىلارمەن بىرگە كوپ قىسپاققا ۇشىراعان زيالى قاۋىم – جازۋشىلار كەلەدى. قازاق حالقىنىڭ ورتاعاسىرلارداعى تاريحىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تاقىرىپ ەتىپ الىپ، جازۋشىلار ونى كوركەم ادەبيەت ارقىلى كوپشىلىككە جەتكىزۋگە تىرىستى. وسىنداي ۇلى ءىستىڭ باسىندا 2015 جىلى 100 جىلدىعىن بۇكىل قازاق جۇرتى اتاپ ءوتىپ وتىرعان كورنەكتى جازۋشى، ون جەتى روماننىڭ اۆتورى، 1968 جىلعى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ  يەگەرى  ءىلياس ەسەنبەرلين(1915-1983) تۇردى.

    قازاق ادەبيەتى تاريحىندا العاش رەت تاريحي تاقىرىپقا قالام سىلتەپ، جاڭا باعىتتىڭ ەسىگىن  اشىپ بەرگەن  ءى.ەسەنبەرلين، وسى سالادا وتە جەمىستى ەڭبەك ەتەدى، قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندەگى اسىل قازىناعا اينالعان كەرەمەت ادەبي تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلەدى. كەزىندە ءى.ەسەنبەرلينگە ءىنى بولا بىلگەن، ونىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنىڭ رەداكتورى بولعان، بۇگىندە قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى، حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ايتۋىنشا «...ءى.ەسەنبەرلين ارتىنداعى ءبىز سەكىلدى جاس جازۋشىلارعا مۇزجارعىش كەمە سەكىلدى تىڭنان جول سالىپ بەردى»[1].

جازۋشى 1969 جىلى «قاھار»، 1971 جىلى «الماس قىلىش»، 1973 جىلى «جانتالاس» روماندارىمەن قازاقتىڭ رۋحاني دۇنيەسىن ءدۇر سىلكىندىرىپ، قازاقى رۋحتىڭ وشپەۋىنە، قايتا ونىڭ نىعايا تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى. قازاق حالقىنىڭ  رۋحاني ءومىرىن تۇقىرتۋعا باعىتتالعان ارەكەت ەتۋشى كۇشكە «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى قارسى ارەكەت ەتۋشى  كۇش رەتىندە تۇردى جانە ول ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن اتقارا الدى. ونىڭ ءبىر كورىنىسىنە بالا كەزىمدە كوزىم كورگەن ءبىر وقيعانى ايتىپ وتسەم دەيمىن.

      شاماسى 1972 جىلدىڭ كوكتەمى-جاز ايلارى بولار. ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىنداعى اقەسپە دەگەن كىشىگىرىم بالىقشىلار اۋىلىندا  2-3 كوشەدەن عانا تۇراتىن  60-70 ءۇي بار-دى. ءبىزدىڭ  كوشەنىڭ بويىندا بىزبەن  كورشىلەس  ۇيدە ۇنەمى كوزىنە قاپ-قارا كوزىلدىرىك تاعاتىن ءبىر شال تۇردى. ەكى اياعى تىزەدەن جوعارى جوق، ارباعا تاڭىلعان بولاتىن. كۇندە كۇندىزگى ساعات 11-12-دە جانە كەشكە جاقىن، ءبىراق  ءالى كۇن جارىقتا وعان تۋىسقانىنىڭ جوعارى سىنىپتا وقيتىن ءبىر بالاسى كەلىپ كىتاپ وقىپ بەرەتىن. بىزدەر، 1-2 سىنىپتا وقيتىن كورشى ءۇيدىڭ بالالارى كەيدە قىزىق كورىپ، شالدىڭ جانىنا جايعاسىپ الىپ تىڭدايمىز. ءبىراق نە وقىلىپ جاتقانىن بىلمەيمىز. بىزگە قىزىعى – تىڭداپ وتىرعان شالدىڭ اسەرى بولاتىن. كەيدە كىتاپ وقىپ وتىرعان بالانى توقتاتىپ، قەي تۇستاردى قايتا وقىتادى، ال كەيدە ايىزى قانىپ،  «يي، يي» دەپ، ەرنى جىبىرلاپ بىردەمەلەر دەيتىن. بىزگە سول قىزىق بولىپ كورىنەتىن. سول جىلى اۋىلىمىزدا ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان «ەسەنبەرلين»، «الماس قىلىش» دەگەن سوزدەردى كوپ ەستىدىك.

      كەيىننەن 6-7 سىنىپتاردا «الماس قىلىشتى» ءوزىمىز دە وقىپ شىقتىق. جارتىلاي تۇسىندىك، جارتىلاي تۇسىنبەدىك. ادام ەسىمدەرى وتە كوپ، ءبىرى ەستە قالسا، ءبىرى قالا بەرمەيدى. تەك ناقتى وقيعالاردى باياندايتىن تۇستار عانا ەستە قالعان. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەگى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانىپ، كىتاپتى  قايتا وقىعان كەزىمدە   عانا ونىڭ قانداي ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىندىك.

      اۋىلداعى وسى وقيعالاردى ءقازىر ەسكە  الا وتىرىپ، مۇنداي جاعداي بۇكىل قازاق اۋىلىندا بولدى دەپ ويلايمىن. ول كەزدە ءار اۋىلدا كىتاپحانا، كىتاپ دۇكەندەرى جۇمىس جاساۋشى ەدى. وقۋعا مۇمكىنشىلىگى جوقتار بىرەۋلەرگە وقىتىپ، تاريحقا دەگەن رۋحاني ءشولىن قاندىرسا، ال قالىڭ وقىرمان «الماس قىلىشتى» وقۋ  ارقىلى  ەلدىڭ بەس عاسىر بۇرىنعى تاريحىمەن تانىسىپ، بويلارىنا قۋات الدى،  جىگەرى تاسىپ، ساناسى  رۋحتاندى،  جۇزدەرىندە  قۋانىش سەزىمى ۇيالادى دەپ ءجۇز پايىز سەنىممەن ايتا الامىن. وسىلايشا، ەل تاريحىنىڭ ءبىر ءىرى تاقىرىبىنا ارناپ جازىلعان «الماس قىلىش» رومانى  بۇكىل حالىقتىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ تىنىسىن كەڭەيتىپ، اركىمگە كۇش-جىگەر بەرەدى. كىتاپتى وقىعان ءاربىر وقىرماننىڭ بويىنداعى كۇش-قۋات پەن بۇكىل حالىقتىڭ بويىنداعى كۇش-قۋات بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ارەكەت ەتۋشى كۇشكە قارسى تۇرعان رۋحاني كۇشتى قالىپتاستىردى. بۇگىنگى كۇنگى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الىپ، ونىڭ ىرگەسىنىڭ بەكۋىنە سول كەزدە قالىپتاسقان رۋحاني كۇشتەردىڭ  اسەرى بولدى دەپ ايتۋعا بولادى.

     كاسىبي تاريحشى رەتىندە ءى.ەسەنبەرليننىڭ «الماس قىلىشىنىڭ» قۇدىرەتى نەدە بولدى ەكەن دەپ كىتاپتى قايتا قاراۋعا تۋرا كەلدى. كىتاپتىڭ كوركەمدىك جاعىن سىنشى-ادەبيەتتانۋشىلاردىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ، ونىڭ تاريحيلىق جاقتارىنا  ەرەكشە دەن قويدىم.

     «الماس قىلىش» رومانىنداعى  العاشقى تاريحيلىق جاققا ونىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىك ۇعىمدارىن ناقتىلاۋى دەر ەدىم. كىتاپتاعى  وقيعالاردىڭ باسىم بولىگى XV عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان XVI عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعى ارالىعىندا قازىرگى قازاقستان نەمەسە بۇرىنعى شىعىس دەشتى قىپشاق جەرىندە   جانە شىعىس تۇركىستان مەن ماۋەرەنناحر  اۋماقتارىندا وتەدى. كەي تۇستاردا اۆتور تاريحي شەگىنىستەر جاساي وتىرا،  XIII –XIV عاسىرلارداعى شىڭعىس حان، جوشى حان، باتۋ حان، ۇگەدەي حان، كۇيىك حان، وزبەك حان، جانىبەك حان، بەردىبەك حاندارعا قاتىستى وقيعالاردى  قوسىمشا تۇردە بايانداپ وتەدى. ءسويتىپ، روماننىڭ مازمۇنىنداعى ۋاقىت پەن كەڭىستىك ۇعىمدارى وتە ءدال كورسەتىلەدى. «الماس قىلىشتا» باياندالعان، سۋرەتتەلگەن   ۋاقىت شەڭبەرى  قازاقستان تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى - قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن كۇشەيۋى ارالىعىنا  ساي كەلەدى.

     ءى.ەسەبەرليننىڭ تاريحي تاقىرىپقا ارنالعان تۋىندىسىنىڭ ەڭ قۇندى جەرى ونىڭ دەرەكتىك نەگىزىندە جاتىر. اۆتور سول جىلدارداعى تاريح عىلىمىنا بەلگىلى جانە ورىس، قازاق تىلدەرىندە عىلىمي اينالىمعا تۇسىرىلگەن بارلىق جازبا دەرەك مالىمەتتەرى مەن قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ ماتەريالدارىن شەبەر پايدالانعان. ەڭ باستىسى، «الماس قىلىش» اۆتورى XIII-XVI عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىنىڭ ەتنو-ساياسي تاريحىنا قاتىستى سول كەزەڭدەگى ەڭ وزىق دەپ سانالعان تاريحي وي-تۇجىرىمداردى دا پايدالانادى. ال وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن قانشاما مونوگرافيا، قانشاما ماقالالار مەن  جيناقتار قارالدى، تالداندى دەسەڭىزشى!

      تاريح عىلىمىندا زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ قۇندىلىعىنا تىڭ دەرەكتەردى قولدانۋ، ونى تالداۋ، سول ارقىلى قاراستىرىپ وتىرعان ماسەلەگە بايلانىستى زەرتتەۋشىنىڭ جاساعان تۇجىرىمدارى جاتاتىنى بەلگىلى. قازاقستان تاريحىنىڭ دامىعان جانە كەيىنگى ورتاعاسىرلىق كەزەڭىنەن  حابارى بار وقىرماننىڭ «الماس قىلىشپەن» مۇقيات تانىسقان كەزدە ونداعى دەرەكتەردىڭ مولدىعىنا جانە اۆتوردىڭ ولاردى كاسىبي زەرتتەۋشى سياقتى رەت-رەتىمەن قولدانا بىلگەنىنە تاڭ قالماسقا شاراسى قالمايدى.  اۆتوردىڭ  بەلگىلى ءبىر وقيعانى تاريحي زاڭدىلىقتارعا ساي سويلەتە بىلگەنى، تاريحي دامۋ جەلىسىنەن شىقپاي ەكى وقيعا اراسىنداعى بايلانىستاردى جازۋشىلىق قيالمەن جالعاي بىلگەنى، ءتىپتى باستى كەيىپكەرلەر اراسىنداعى ديالوگتاردىڭ ءوزى تاريحي كەزەڭنىڭ شىندىعىنا ساي كەلۋى مىنە، وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارى جازۋشىنىڭ قۇر قيالىنىڭ جەمىسى ەمەس، ونىڭ تاقىرىپقا قاتىستى ىزدەنىستەرى مەن زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. كىتاپتاعى ءاربىر دەرەكتى قاراستىرۋ بارىسىندا اۆتوردىڭ وتىزدان استام ورتاعاسىرلىق اۆتورلاردىڭ دەرەكتەرىنەن مالىمەتتەردى پايدالانعانىنا كوزىمىزدى جەتكىزدىك. ولاردىڭ ىشىندە ماركو پولو، راشيد اد-دين، ماسۋد بەن وسمان كۋحيستاني،  كامال اد-دين بيناي،  ناتانزي،  مۇحاممەد حايدار دۋلاتي، جۋۆەيني، زاحير اد-دين بابىر، ماحمۋد بەن ءۋالي، ءابىلعازى، قادىرعالي جالايىر  جانە تاعى باسقا اۆتورلار بار. سونداي-اق كوپتەگەن حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ ماتەريالدارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. كەيبىر تۇستاردا جازۋشىنىڭ ءوز قيالىنان تۋعان شتريحتار كەيىپكەرلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى ۋشىقتىرادى، رومانداعى  وقيعالاردى شيەلەنىستىرە تۇسەدى. ولاردىڭ ءبارى جازبا دەرەك مالىمەتتەرىمەن تولىقتىرىلىپ، بىر-بىرىمەن بايلانىستىرىلىپ ۇسىنىلادى.  ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن كىتاپتاعى دەرەك مالىمەتتەرىنە نازار اۋدارالىق.

      «الماس قىلىشتىڭ» ءبىرىنشى بەتىنەن باستاپ ءى.ەسەنبەرلين XIII  عاسىرداعى يتالياندىق جيھانگەز ماركو پولونىڭ موڭعول اسكەرىنىڭ قۇرىلىمى، سوعىسۋ ونەرى مەن  اسكەري ءتارتىبى جونىندە جازعان مالىمەتىن وتە ۇتىمدى قولدانادى.  روماندا  ول تۋرالى بىلايشا باياندالادى: «ءابىلقايىر كوزىن جۇمدى. جاقىندا عانا فارسى تىلىنە اۋدارىلعان شىڭعىس باباسىنىڭ ءامىرى ءجۇرىپ تۇرعان كەزىندە قاراقۇرىمدا بولعان يتاليالىق ءبىر جيھانگەز  جولاۋشىنىڭ جازعان كىتابىنىڭ ءاربىر ءارپى  باقانداي بوپ كوز الدىنا تۇرا قالدى. ءابىلقايىر ەرنىن جىبىرلاتىپ وقي باستادى: «... شىڭعىس حان ون ادام ءبىر ادامعا باعىنسىن دەپ بۇيىرعا، ال ون ونباسى ءبىر ءجۇزباسىعا باس يگەن. ون ءجۇزباسىنىڭ ۇستىنەن ءبىر ادام قاراعان. ونى مىڭباسى دەگەن...»[2، 9]. وسى دەرەكتى ءبىز ماركو پولونىڭ كىتابىنان كەزدەستىرەمىز[ 3، 81-82].

     اۆتوردىڭ ءجيى قولدانعان دەرەگىنىڭ بىرىنە XIV عاسىردىڭ باسىندا جازىلعان پارسى تاريحشىسى راشيد اد - ءديننىڭ «جىلنامالار جيناعىنىڭ» مالىمەتتەرى جاتادى. بۇل ەڭبەكتەگى شىڭعىس حاننىڭ ءتورت ۇلىنىڭ اكەدەن قالعان جەرلەردى ءتورت ۇلىسقا  ءبولىپ الىپ، ءارقايسىسى ءبىر –ءبىر ۇلىستان باسقارۋى،  جوشى مەن تولە، ۇگەدەي مەن شاعاتاي ۇرپاقتارى اراسىنداعى تاق ءۇشىن تالاس-تارتىستار، باتۋدىڭ باتىس ەلدەرىنە جورىعى جانە جاۋلاپ الۋلارى،  ۇگەدەيدىڭ قايتىس بولىپ، ورنىنا ۇلى كۇيىك حاننىڭ بيلىككە كەلۋى، باتۋ حان مەن كۇيىك حان اراسىنداعى قايشىلىقتار، كۇيىك حاننىڭ ءولىمى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر «الماس قىلىشتا» ءابىلقايىر حاننىڭ ويى تۇرىندە  باياندالىپ، وقىرماندى ءوز يىرىمىنە وراپ الادى[2، 10-14].

    ءى.ەسەنبەرلين كىتابىنىڭ قۇندىلىعى ونىڭ دەرەكتەرىنىڭ مولدىعىندا جانە ولاردى اۆتوردىڭ ۇتىمدى قولدانا بىلۋىندە بولسا كەرەك. تەك قانا ءابىلعازىدا كەزدەسەتىن «نار مويىنى بەردىبەكتە كەسىلدى» دەگەن ءسوز تىركەسىن ول بىلايشا قولدانادى. «...وسى ءاز جانىبەك حاندى قاراڭعى تۇندە تۋعان بالاسى بەردىبەك ءوز قولىنان باۋىزداپ، حان تاعىنا جەتتى. ءبىراق بەردىبەك قۇر اكەسىن ءولتىرىپ قانا قويمادى. التىن وردا تاعىنان دامەتەر دەپ، ءبىر جازدا ات جالىن تارتىپ مىنەر ءاعا-ىنىسىن تەگىس ءولتىردى. ابات ەلدى الا ايران ەتتى. ايتسە دە مەنشىكتەنگەن التىن تاق وعان قۇتتى بولمادى. تاققا وتىرعانىنا ەكى جىل وتەر-وتپەستەن، قاستاسقان تۋىستارى ونىڭ ءوزىن باۋىزداپ ءولتىردى. حالىق اراسىنا تاراپ كەتكەن «نار موينى كەسىلگەن، بەردىبەك حان ولگەن كەز» دەگەن ماتەلدىڭ اڭىسى سودان. مىنە، وسى بەردىبەك حاننىڭ ولۋىمەن بىرگە باتۋ ۇرپاعىنىڭ التىن ورداعا حان بولۋى دا بىتكەن»[2، 12]. وسى جولدارعا نەگىز بولعان ءابىلعازىنىڭ دەرەگى بىلايشا باياندالادى: «...بەردىبەك حان وتە زالىم جانە پاسىق، ءىشى قارا ادام ەدى. ءاعا-ىنىسى، بارلىق تۋىستارىنان ەشكىمدى قالدىرماي، ءبارىن ءولتىردى. بۇل پانيدەن ءوزى وتپەيتىندەي كورىندى. اقىرى پاتشالىعى ۇزاققا بارمادى، ەكى جىلدان كەيىن جەتى ءجۇز الپىس ەكىنشى جىلى وپات تاپتى. سايىن حان اۋلەتى بەردىبەكپەن اياقتالدى. وزبەك ىشىندە «نار مويىنى بەردىبەكتە كەسىلدى» دەگەن مىسال بار. بۇدان سوڭ جوشى حاننىڭ وزگە بالالارىنىڭ اۋلەتى پاتشالىق قۇردى»[4، 117]. تەك وسىنداي دەرەك مالىمەتىن جەتىك مەڭگەرگەن ادام عانا جوعارىدا كەلتىرگەن ءۇزىندىنى جازا الادى.

«الماس قىلىشتا» قازاق حانى جانىبەك حاننىڭ ءوزى جانە ونىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى باياندالعاندا ولاردىڭ ايەلدەرىنىڭ ەسىمدەرى تولىق ايتىلىپ وتىرىلادى. ول جازۋشىنىڭ قيالىنان تۋعان دۇنيە ەمەس، ناقتى جازبا دەرەكتە كەزدەسەتىە مالىمەتتەر. قادىرعالي جالايىر ەڭبەگىنىڭ «وراز-مۇحاممەد حان داستانى» اتتى تاراۋىندا قازاق حاندارى تۋرالى مالىمەتتەر تۇنىپ تۇر[5،121-123].

    روماندا دەرەك مالىمەتتەرىنىڭ تۇنىپ تۇرعانىن مىناداي ءبىر ابزاستان –اق بايقاۋعا بولادى. سونى تىڭداپ كورسەك.

    «ءابىلقايىر تاعى دا ويعا شومدى.

      ون جەتى جاسىندا «باتۋ تاعى»، «وزبەك تاعى» دەپ اتالعان ءداشتى قىپشاق تاعىنا وتىردى. ول كەزدە حان ورداسى سوناۋ شىعىستاعى ەرتىس وزەنىنىڭ قويناۋىنداعى چينگا تۇرا قالاسىنا تۋ تىككەن، مايداندى سول تۇستا اشىپ، جەكە-جەكە ۇلىس بولىپ وتىرعان قازاق حاندارىن جەڭىپ، بىرتە-بىرتە ەسىل، توبىل، نۇرا وزەندەرىنىڭ بويىن تەگىس وزىنە قاراتتى. سول قارقىنمەن ول ءبىر كەزدە، جوشىنىڭ ورداسى تىگىلگەن، ۇلىتاۋ بويىنا جەتتى. ەندى ءوزىنىڭ استاناسىن باتۋ حاننىڭ اسكەرى ەكى ءجۇز جيىرما جىل بۇرىن باس قوسقان كەڭگىر بويىنداعى وردا-بازار دەپ اتالاتىن قالاعا كوشىردى. ۇلىتاۋ ءداشتى قىپشاق دالاسىنىڭ كىندىك ورتاسى. باتىسى - ەدىل، جايىق، سولتۇستىگى – ەسىل توبىل، شىعىسى – ەرتىس، وڭتۇستىگى – سىر بويى. وسى ءداشتى قىپشاق جەرىنە تەگىس يە بولعاننان كەيىن، ول ماۋەرەنناحر جەرىنە كوز سالا باستادى. وتىز جىل حاندىق قۇرعان ومىرىندە ۇرگەنىش پەن سامارقانتتى شاپتى. ماۋەرەنناحردان سىعاناق، سوزاق، وتىرار، اقرۇق، اق-قورعان ءتارىزدى ءداشتى قىپشاق ەلىنىڭ كونە شاھارلارىن قايتارىپ الدى. سويتە ءجۇرىپ ول ءبىر جاعىنان اقساق تەمىر ۇرپاقتارىنا قىز بەرىپ، قىز الىپ، ابدەن قانداسىپ كەتتى. اقىرىندا ءابىلقايىر بۇل كەزدەردە تۇركى، يران ەلدەرى «كوك وردا»، ال ورىس شەجىرەلەرىندە «اق وردا» دەپ اتالعان كەشەگى التىن وردانىڭ كەڭ بايتاق الىپ دالاسىنا تولىق يە بولدى»[2،31].

     ەندى وسى كەلتىرىلگەن جارتى بەتتىك ۇزىندىدە قانشا دەرەك ماتەريالدارى قولدانعانىن انىقتاپ كورەلىك.

      «ون جەتى جاسىندا «باتۋ تاعى»، «وزبەك تاعى» دەپ اتالعان ءداشتى قىپشاق تاعىنا وتىردى» دەگەن مالىمەتتى ءى.ەسەنبەرلين XVI عاسىردىڭ 40-50 جىلدارى ارالىعىندا جازىلعان شيبانيلىق اۋلەتتىڭ تاريحشىسى كۋحيستانيدىڭ «تاريح-ي ابۋ-ل-حاير-حاني» اتتى ەڭبەگىنەن الادى. دەرەك مالىمەتىندە ول جونىندە بىلاي دەلىنەدى: «ون جەتى جاسىندا مەشىن  جىلىنا سايكەس كەلەتىن سەگىز ءجۇز وتىز ءۇشىنشى جىلى [ءابىلقايىر حان] سالتاناتتى  جاعدايدا  مەملەكەت بيلەۋشىسىنىڭ  تاعىنا وتىردى»[6، 144]. وسى دەرەكتە تاعى دا مىناداي مالىمەت كەزدەسەدى: «ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە دەيىنگى تازا اۋاسى مەن ءمولدىر سۋى باسقا ايماقتاردان ەرەكشەلەنەتىن دەشتى قىپشاقتاعى ساين-حان تاعى («باتۋ حان تاعى» - ب.ك.)  [ءابىلقايىر حاننىڭ] يەلىگىنە وتكەننەن كەيىن حالىققا بەيبىتشىلىك ورنادى»[7 ،171]. كۋحيستانيدىڭ وسى ەڭبەگىندە ءابىلقايىر حاننىڭ 1428-1431 جىلدارى دەشتى قىپشاق اۋماعىنداعى شيبانيلىق ۇلىستاردى قالاي باعىندىرعانى جونىندە باياندالادى[6، 146-149]. ءدال وسىنداي سارىنداعى ءابىلقايىر حانعا قاتىستى مالىمەتتەر حودجامقۇلي-بەك بالحيدىڭ «تاريح-ي كيپچاكي» اتتى ەڭبەگىندە ۇشىراسادى[7،389-393]. بالحي ءابىلقايىر حاننىڭ دەشتى قىپشاقتاعى باعىندىرۋ سوعىستارىنىڭ ناتيجەسىن: «[ول] دەشتى [قىپشاقتى] [ءوز] مەملەكەتىنىڭ استاناسى ەتتى»، - دەپ  قورىتىندىلايدى[7، 393]. «الماس قىلىشتاعى» جوعارىدا كەلتىرگەن ءۇزىندىنىڭ ءبىر بولىگىن  تالداۋ ارقىلى كىتاپ اۆتورىنىڭ قانشاما دەرەكتى اقتارىپ، قانشاما مالىمەتتى پايدالانعانىن بايقايمىز.

     ءى.ەسەنبەرلين وسى ءبىر ءۇزىندىنى جازۋ ءۇشىن تەك مۇسىلمان اۆتورلارىنىڭ مالىمەتتەرىن شەكتەلمەگەن. ول 1965 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا جارىق كورگەن كەڭەس-وزبەك تاريحشىسى ب.ا.احمەدوۆتىڭ «گوسۋدارستۆو كوچيەۆىح ۋزبەكوۆ» اتتى زەرتتەۋ كىتابىنداعى ءابىلقايىر حاننىڭ بيلىككە كەلۋى مەن ونىڭ العاشقى جورىقتارى، ونىڭ ناتيجەلەرى جونىندەگى تۇجىرىمدارىمەن دە تانىسادى، ولاردى وتە ءتيىمدى  پايدالانادى.  مۇندا زەرتتەۋشى ءابىلقايىر حاننىڭ 1428 جىلى تۋرا قالاسىن، 1429 جىلى توبىل وزەنى بويىندا تۋىسى شيبانيلىق ماحمۇد قوجا حاندى جەڭىپ، ونىڭ ۇلىسىن وزىنە قوسىپ العانىن، 1428-1431 جىلدار ارالىعىندا سوعىستار ارقىلى بۇكىل شيبان ۇلىسىن بىرىكتەرگەنىن جازعان بولاتىن.[8، 48].

       ءى.ەسەنبەرليننىڭ  «... ەندى ءوزىنىڭ استاناسىن ...كەڭگىر بويىنداعى وردا-بازار دەپ اتالاتىن قالاعا كوشىردى» دەگەن سويلەمىنە نەگىز بولعان تۇجىرىمداردى ءا.مارعۇلاننىڭ زەرتتەۋلەرىنەن كەزدەستىرەمىز. وندا ارحەولوگ وردا-بازار قالاسى كەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان، كەزىندە بۇل قالا باتىي حاننىڭ ورداسى بولعان ەدى دەپ جازعان بولاتىن[9،129].

رومانداعى  «...ءداشتى قىپشاق جەرىنە تەگىس يە بولعاننان كەيىن، ول ماۋەرەنناحر جەرىنە كوز سالا باستادى. وتىز جىل حاندىق قۇرعان ومىرىندە ۇرگەنىش پەن سامارقانتتى شاپتى» دەگەن سويلەمنىڭ نەگىزدەرى  «تاريح-ي ابۋ-ل-حاير-حاني»، «تاريح-ي كيپچاكي» ەڭبەكتەرىندەگى مالىمەتتەردەن جانە مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەردەن الىنعانى بىردەن كورىنەدى[6،162-167؛ 7، 391-392؛ 8، 49-51.].

        سونداي-اق ب.ا.احمەدوۆتىڭ ەڭبەگىندەگى: «ءابىلقايىر حان موعولستانداعى ساياسي بىتىراڭقىلىق پەن شاحرۋحتىڭ قيىنشىلىعىن شەبەر پايدالانا وتىرا، 1446 جىلى سىرداريا وزەنىنىڭ ەكى جاعىندا ورنالاسقان  اق-قورعان، اركوك، وزگەنت، سىعاناق جانە سوزاق بەكىنىس-قامالدارىن باسىپ الدى»، - دەگەن تۇجىرىمى ۇزىندىدە كورىنىس تاپقان.[8، 57-58]. سونىمە بىرگە  ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان دەرەك مالىمەتتەرىندە ءابىلقايىر حاننىڭ ۇلىعبەكتىڭ قىزى رابيعا سۇلتان بەگىمگە ۇيلەنگەندىگى تۋرالى ءى.ەسەنبەرلين:  «سويتە ءجۇرىپ ول ءبىر جاعىنان اقساق تەمىر ۇرپاقتارىنا قىز بەرىپ، قىز الىپ، ابدەن قانداسىپ كەتتى»، - دەپ  ايتىپ وتەدى[6، 167].

     ال ەندى «اقىرىندا ءابىلقايىر بۇل كەزدەردە تۇركى، يران ەلدەرى «كوك وردا»، ال ورىس شەجىرەلەرىندە «اق وردا» دەپ اتالعان كەشەگى التىن وردانىڭ كەڭ بايتاق الىپ دالاسىنا تولىق يە بولدى» دەگەن سويلەمدەگى ويدىڭ دەرەكتىك نەگىزدەرىنە نازار اۋدارساق، «الماس قىلىش» اۆتورىنىڭ ىزدەنىستەرىنىڭ تەرەڭدىگىنە تاڭ قالماسقا شاراڭ قالمايدى! رومانداعى وسى ءبىر عان سويلەمدى قاعازعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن جازۋشى قانشاما دەرەكتى قاراپ، قانشاما تاريحي زەرتتەۋلەردى مەڭگەرەدى.

    XIV-XV عاسىرلاردا شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىنداعى نەمەسە قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى ساياسي قۇرىلىمنىڭ قالاي دەپ اتالعاندىعى جونىندە تاريحشىلار اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن داۋ-داماي بار. زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر توبى بۇل اۋماقتى «اق وردا» دەپ اتاسا، ال ەكىنشى ءبىر توبى مۇنداي پىكىرلەرمەن كەلىسپەي «كوك وردا» اتاۋىن قولدانادى. قازىرگى كەزەڭدە بۇل ماسەلە بويىنشا قانشاما ديسكۋسسيا بولىپ، قانشاما ماقالالار جازىلدى. ءتىپتى  ماسەلەنىڭ زەرتتەلۋ تاريحىنىڭ ءوزىن مەڭگەرۋ تاريحشىلار ءۇشىن ءبىرشاما قيىندىقتار تۋعىزادى. ال جازۋشىنىڭ وسى ءبىر عانا سويلەمدى رومانعا ەنگىزۋ ءۇشىن قانشاما ىزدەنگەنىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى! جالپى، «الماس قىلىش» رومانىنىڭ قۇدىرەتى نەدە دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى وسى جەردەن كورىنسە كەرەك. روماننىڭ كۇشتىلىگى مەن قۇدىرەتى - ونىڭ تاريحي دەرەكتىك نەگىزدەرىنىڭ مولدىعىندا دەگەن بولار ەدىم.

    ءبىر عانا سويلەمدى رومانعا ەنگىزۋ ءۇشىن ءى.ەسەنبەرلينگە  التىن وردا تاريحىنا ارنالعان ارنايى زەرتتەۋلەردى، اتاپ ايتساق،  ب.د.گرەكوۆ پەن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكييدىڭ، ل.ن.ناسونوۆتىڭ، ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ، م.گ.سافارگالييەۆتىڭ جانە تاعى باسقا اۆتورلاردىڭ ارنايى زەرتتەۋلەرىمەن تانىسۋىنا تۋرا كەلەدى. «التىن وردا تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار جيناعى» اتتى ەكى تومدىق ەڭبەكتەگى اراب اۆتورلارى مەن پارسى تىلىنەن اۋدارىلعان كوپتەگەن تاريحي  شىعارمالاردى جانە  ەڭ باستىسى،  ناتانزيدىڭ «ەسكەندىردىڭ ءانونيمى» اتتى دەرەگىنىڭ مالىمەتتەرىن مەڭگەرەدى.

     م.گ.سافارگالييەۆتىڭ «راسپاد زولوتوي وردى» اتتى 1960 جىلى جارىق كورگەن مونوگرافياسى جازۋشىنىڭ كىتاپ سورەسىندە ەمەس، جازۋ ۇستەلىنىڭ ۇستىندە بەتى ەشقاشان جابىلمايتىن كىتاپتارىنىڭ ءبىرى بولعان سەكىلدى[10]. كەيىننەن جازۋشى مۇنداعى تاريحنامالىق تۇجىرىمدارداردى ءوزىنىڭ «التىن وردا» اتتى تريلوگياسىندا قولدانادى.

    ىزدەنىمپاز جازۋشى اقىرى ماسەلەنىڭ ءتۇيىندى ەكەنىن اڭعارا كەلە، ماسەلەنىڭ دەرەكتىك نەگىزدەرى مەن سوعان قاتىستى تاريحنامالىق ويلاردى زەردەلەي كەلە، XIV-XV عاسىرلارداعى شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىن  «تۇركى، يران ەلدەرى «كوك وردا»، ال ورىس شەجىرەلەرىندە «اق وردا» دەپ اتالعان كەشەگى التىن وردانىڭ كەڭ بايتاق الىپ دالاسى»، -  دەپ  جازادى.

     «الما قىلىش» رومانى – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن كۇشەيۋىن سۋرەتتەيتىن كوركەم تۋىندى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنداعى ەڭ باستى وقيعاعا - كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ قاراماعىنداعى ەلىمەن ءابىلقايىر حاندىعىنان ءبولىنۋى جاتاتىنى بارشاعا ءمالىم. ال وسى بولىنۋگە تۇرتكى بولعان جاعدايدى كورسەتەتىن جازبا دەرەك مالىمەتى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. كەرىسىنشە، حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ماتەريالدارى وسى جەتىسپەۋشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرا الادى. العاش رەت تاريحنامادا ش.قۇدايبەردى ۇلى ءبىرىنشى بولىپ، 1911 جىلى جارىق كورگەن ەڭبەگىندە قارا قىپشاق قوبىلاندى باتىردىڭ قىساستىقپەن اقجول ءبيدى ءولتىرۋى جانە ودان كەيىنگى وربىگەن وقيعالار – كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ ءابىلقايىر حاننان بولىنۋىنە سەبەپ  بولدى دەپ جازعان بولاتىن[11، 22-23]. ءى.ەسەنبەرلين زامانىندا شاكارىمنىڭ ەڭبەگىن قولدانباق تۇگىل، ونىڭ ەسىمىن اشىق ايتۋعا تىيىم سالىنعان بولاتىن. سوعان قاراماستان جازۋشى باتىلدىققا بارىپ، شاكارىمنىڭ ەڭبەگىن تابادى دا،  ونداعى ماتەريالداردى روماننىڭ باستى سيۋجەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرىپ جىبەرەدى. قوبىلاندى باتىردىڭ اقجول ءبيدى ءولتىرۋى جانە سونىڭ توڭىرەگىندەگى وقيعالاردى وقىرماننىڭ ءوزى روماننان وقىپ الار دەگەن ويمەن، ءبىز بۇل جەردە كىتاپتان ءۇزىندى بەرمەي وتىرمىز.

اڭگىمە توركىنى كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا اۋىسقاننان كەيىن روماندا بۇل ەكى تۇلعاعا قاتىستى قانداي دەرەك مالىمەتتەرى قولدانىلعان دەگەن ماسەلەگە  نازار اۋدارىپ كورەلىك.

     قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالعان كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ بىر-بىرىنە تۋىستىعىن اۆتور كىتاپتا بىلاي دەپ جازادى: «ءابىلقايىردىڭ سەسكەنەتىن جاۋى ەكەۋ: ءبىرى – ورىس حاننان تۋعان قۇيىرشىق حاننىڭ بالاسى باراق ۇلى جانىبەك پەن ونىڭ ءۇش اتالاس تۋىسى كەرەي. ەكىنشىسى ءوزىنىڭ اتالاسى ماقمۇدەك حاننان تۋعان حودجا مۇحامەد حاننىڭ بالاسى اباق»[2، 13]. ورتاعاسىرلىق شيبانيلىق ءۇش تاريحي شىعارما  - «تاۆاريح-ي گۋزيدا-يي نۋسرات-نامە»، «فاتح-نامە» جانە «شايباني - نامە» ەڭبەكتەرىندە عانا وسى جونىندە مالىمەتتەر بار[12، 19؛ 13،56-57؛ 14، 99]. ال كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ تۋىستىعىن كورسەتەتىن دەرەكتىڭ ەڭ العاشقىسى – «تاۆاريح-ي گۋزيدا-يي نۋسرات-نامە» دەرەگىندەگى «جوشى ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسى» اتتى مالىمەتتەر[12، 41-42]. وندا بىلاي دەلىنەدى: «ورىس حاننىڭ جەتى ۇلى بەس قىزى بولدى. ۇلدارىنىڭ ەسىمدەرى – توقتا-قيا، قۇتلىق-بۇقا، تۇعلىق-بولات، قۇيىرشىق، توقتا-بولات، سايد-احمەت، ءسايد-الى. قىزدارىنىڭ ەسىمدەرى – مەڭلى-بەك، شەكەر، سۋدي-بەك، يران-بەك، مەڭلى-تۇركەن. توقتا-قيانىڭ ءۇش ۇلى جانە ءۇش قىزى بولدى. ونىڭ ۇلدارىنىڭ ەسىمدەرى – تاڭىربەردى، ياگۋدجاك-انەكە، بولات.   ... بولاتتىڭ ۇلى كەرەي حان.

     قۇيىرشىقتىڭ ۇلى – باراق حان. ونىڭ قىزدارى – باياندا-سۇلتان، رۋكييا. باراق حاننىڭ ءۇش ۇلى بولدى. ولار – ءمىر-سايد، ءمىر-قاسىم بۋ-سايد (ونى تاعى دا جانىبەك حان دەپ تە اتايدى)»[12، 42]. وسىنداي دەرەك مالىمەتتەرىن مەڭگەرۋ ارقىلى عانا جازۋشى قازاق حاندارىنىڭ تۋىستىعى جونىندە پىكىر ايتىپ وتىر.

     ءى.ەسەنبەرلين «الماس قىلىشتى» جازۋ بارىسىندا تەك دەرەك ماسەلەلەرىمەن شەكتەلىپ قويماعان. سونىمەن بىرگە ول جازىپ وتىرعان تاقىرىپتارىنا قاتىستى تاريح عىلىمىنداعى تاريحنامالىق تۇجىرىمداردى دا مەڭگەرگەنى بايقالادى. سولاردىڭ بىر-ەكەۋىنە توقتالا كەتسەك.

    تاريح عىلىمىندا باتىي حان باستاعان موڭعول اسكەرلەرىنىڭ باتىسقا جاساعان جەتى جىلدىق جورىعى جانە ولاردىڭ كەيىن  ورالۋى تۋرالى بىرنەشە پىكىرلەر بار. مىسالى، كەڭەستىك تاريحنامادا بۇعان قاتىستى مىناداي تۇجىرىم ايتىلادى: «فەودالدىق بىتىراڭقىلىق پەن جاۋ اسكەرىنىڭ وراسان كوپ بولۋى ءرۋستى موڭعول-تاتار ەزگىسىنەن قۇتقارمادى. ءبىراقتا ورىس حالقىنىڭ ەرلىكپەن قارسىلىق كورسەتۋى جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ كۇشىن ازايتتى، ءسويتىپ، ورتالىق ەۆروپا ەلدەرى – پولشاعا، ۆەنگرياعا، چەحياعا، سلوۆاكياعا باعىتتالعان جورىقتارىنىڭ كۇشىن السىرەتتى. سودان سوڭ جاۋلاپ الۋشىلار شىعىسقا ورالدى»[15، 46]. بۇل تۇجىرىم - سول كەزەڭدەگى موڭعول اسكەرلەرىنىڭ كەيىن ورالۋىن تۇسىندىرەتىن بىردەن-بىر رەسمي پىكىر بولاتىن. بۇل پىكىردىڭ ار جاعىندا ەۆروپا حالىقتارىن موڭعول جاۋلاپ الۋشىلىعىنان ءوزى قۇربان بولا وتىرا،  ورىس حالقى قۇتقاردى دەگەن وي جاتتى. ال ەۆروپالىق اۆتورلار بولسا، بۇعان قاتىستى مۇلدە باسقا تۇجىرىمداردى العا تارتادى. ولاردىڭ ورتاق پىكىرىنشە، موڭعول جاۋلاپ الۋشىلىعىنا قارسى ەۆروپالىق مەملەكەت باسشىلارى ۆاتيكان تۋى استىندا بىرىگە باستادى. مۇنداي كۇشپەن سوعىسۋعا جۇرەگى داۋالاماعان باتىي حان كەرى ورالۋدان باسقا جول تاپپايدى.

    ال بۇل جونىندە «الماس قىلىشتا» نە دەلىنەدى ەكەن، سونى تىڭداپ كورەلىك.     «سول ءبىر جىل كۇن تۇتىلعان ءبىر مىڭ ەكى ءجۇز وتىز التىنشى جىلى ەدى عوي. باتۋ حان باستاعان قالىڭ قول جازدىڭ اياق كەزىندە ەدىل بويىنداعى بۇلعارلاردىڭ استاناسىن الدى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە باتۋ اسكەرى ريازان، ۆلاديمير، سۋزدال، كييەۆتى شاۋىپ باتىسقا جول اشىلدى. قان سۋداي اقتى. جانعان قالا، جىلاعان بالا. «شىڭعىسحان!»، «باتۋحان!»، «ءسۇبىتاي باھادۋر!» اتتارى الەمدى تۇرشىكتىردى. باتۋ اسكەرىنىڭ الدىندا ەۆروپا مەملەكەتتەرىنىڭ باي ولكەلەرى قالدى. موڭعولدىڭ اقتانگەر تاپال جىلقىسىنىڭ تۇياعى ەندى پولشا، چەحتار مەن ماديارلاردىڭ جەرىن باستى. الدارىنان ادريات تەڭىزىنىڭ جاعاسىن جايلاعان تاعى سلاۆيان ەلدەرى كورىندى.

    باتۋحان ول ارالارعا جەتەر مە ەدى، قايتەر ەدى، ءدال وسى كەزدە ياعني ءبىر مىڭ ەكى ءجۇز قىرىق ءبىرىنشى، دوڭىز جىلى ۇلى حان ۇگەدەي ءولدى دەگەن حابار كەلدى. باتۋ كەيىن قايتتى. بوتەن ەلدەردى الۋ قۋانىشىنان قاراقۇرىمداعى شىڭعىس تاعىنا كىمنىڭ وتىرۋ ءقاۋپى كۇشتى بولدى»[2، 11]. كورىپ وتىرعانىمىزداي، ءى.ەسەنبەرلين رەسمي تۇجىرىمدى بىلە وتىرا، ونى مويىندامايدى، وزىندىك تىڭ تۇجىرىمدى ۇسىنادى. بۇل پىكىردىڭ شىنايى ەكەندىگىن قازىرگى كۇنى تاريح عىلىمى دالەلدەپ وتىر.

     ءبىز جوعارىدا  ءى.ەسەنبەرليننىڭ تاريحنامالىق تۇجىرىمداردى جاقسى مەڭگەرگەندىگى جونىندە ايتقانبىز. روماننىڭ نەگىزگى وقيعاسى – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى بولعاندىقتان، اۆتور وسى ماسەلەگە قاتىستى تاريحنامالىق تۇجىرىمداردى قاراستىرىپ، ءوزىنىڭ وي ەلەگىنەن وتكىزەدى. سول جىلدارداعى بىردەن ءبىر ۇستەم تۇجىرىمعا – اكادەميالىق باسىلىمداعى   تۇجىرىم جاتتى.

     1957 جىلى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح، ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى ماماندارى جازعان «قازاق سسر تاريحىنىڭ» ءبىرىنشى تومى جارىق كورەدى. تومداعى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا ارنالعان تاراۋدى  تاريحشى ۆ.ف. شاحماتوۆ ورىندايدى [16، 137-141 بب.]. وندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنىڭ جازىلۋىنا سول جىلدارى ەڭ بەدەلدى شىعىستانۋشىلاردىڭ ءبىرى – ا.ا. سەمەنوۆتىڭ پىكىرلەرى نەگىزگە الىنادى. ونىڭ پىكىرى بويىنشا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ كەتۋى ورتاعاسىرلارداعى جاي عانا رۋ-تايپالاردىڭ قاشىپ كەتىپ، باسقا حانعا بارىپ قوسىلۋى، ول جالپى سيپاتقا يە بولماعان. سونداي-اق، حYءى عاسىرلاردىڭ باسىنا دەيىن بىرنەشە قازاق سۇلتاندارىنىڭ يەلىكتەرى بولعان دەگەن تۇجىرىم 1957 جىلعى تومدا ايتىلادى. ەندى وسى اكادەميالىق باسىلىمداعى پىكىرلەر مەن تۇجىرىمدارعا نازار اۋدارالىق.

1) تومدا تاراۋ مەن  تاراۋشا  "قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى" دەپ اتالادى دا، «العاشقى قازاق حاندىقتارى قازاقستان اۋماعىندا حY عاسىردا» پايدا بولدى»،- دەگەن تەزيس ۇسىنىلادى [16، 137 ب.].

2) «تاريح-ي راشيديدەگى» كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءبولىنىپ كەتۋى تۋرالى مالىمەتتى كەلتىرە وتىرىپ، موعولستاننىڭ باتىسىندا شۋ مەن سارىسۋ وزەندەرى ارالىعىندا جانىبەك حاندىعى پايدا بولعاندىقتان، كوپ ۇزاماي جانىبەك حاننىڭ تۋىستارىنىڭ دا ءابىلقايىر حاننان تاۋەلسىز يەلىكتەرىنىڭ قۇرىلعاندىعى ايتىلادى [16، 140 ب.].

3) ءابىلقايىر حان قايتىس بولعاننان كەيىن وزبەك ۇلىسىنداعى اۋلاۋىزدىقتاردى پايدالانىپ، بيلىكتى تارتىپ الۋ ءۇشىن كەرەي مەن جانىبەك حاندار باسقا دا سۇلتاندارمەن بىرىگە وتىرىپ كۇرەس جۇرگىزەدى. ءبىراق جانىبەك حان وزبەك ۇلىسىندا بىردەن ورنىعا المايدى.

4) قازاق دالاسىندا بۇرىندىق حاندىعىمەن قاتار قاسىمنىڭ، جانىشتىڭ، تانىشتىڭ، احمەدتىڭ جانە تاعى باسقا سۇلتانداردىڭ يەلىكتەرى بولادى.

بايقاپ وتىرعانىمىزداي، 1957 جىلعى قازاق سسر تاريحىنىڭ  ءبىرىنشى تومىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مۇلدە باسقاشا تۇسىندىرىلەدى. تۇجىرىم اۆتورىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە،  الدىمەن  ۇساق قازاق حاندىقتارى قۇرىلعان، كەيىنەن ۇساق حاندىقتاردىڭ بىرىگۋى ناتيجەسىندە قازاق حاندىعى دۇنيەگە كەلگەن.

«الماس قىلىشتى» وقي وتىرا وسى پىكىر الدىڭنان شىعىپ وتىرادى. ءالى دە بولسا قازاق حاندىعى قۇرىلماي جاتىپ، «قازاق رۋلارى»، «قازاق جەرلەر» دەگەن سوزدەردى ءجيى ۇشىراتاسىز. بۇنى سول كەزدەگى تاريح عىلىمىنداعى رەسمي تۇجىرىمنىڭ اسەرى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

ءى.ەسەنبەرليننىڭ تاريحي تاقىرىپقا ارنالعان رومانىنداعى ءاربىر دەرەك مالىمەتى مەن تاريحنامالىق تۇجىرىمدار ءالى دە بولسا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىز وسى ماقالامىزدا تەك سولاردىڭ بىرنەشەۋىنە عانا توقتالدىق.

ءالى كۇنگە دەيىن وقىرماندارىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ وتىرعان اۆتور مەن ونىڭ كىتابىنىڭ قۇدىرەتى نەدە دەگەن سۇراققا ەندى عانا جاۋاپ تاپقاندايمىز. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.

بىرىنشىدەن، اۆتوردىڭ سول زاماندا وسىنداي تاقىرىپقا بارىپ، تىڭنان تۇرەن سالا ءبىلۋى جانە ادەبيەت ارقىلى تاريحتىڭ مىندەتىن اتقارۋعا ات سالىسۋى بولسا كەرەك.

ەكىنشىدەن، وتە كوپ جازبا دەرەك مالىمەتتەرىن، حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ماتەريالدارى  مەن  تاريحي زەرتتەۋ ماتەريالدارىن مەڭگەرىپ، ولاردى ءتيىمدى قولدانا ءبىلۋى جاتسا كەرەك. بۇلار ءوز كەزەگىندە «ءۇيدىڭ بەرىكتىگى ىرگەتاسىندا» دەمەكشى، روماننىڭ بار جۇگىن كوتەرىپ تۇر. كىتاپتىڭ جازىلعانىنا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە، ول ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق.

ۇشىنشىدەن، «الماس قىلىش» جانە ونىڭ اۆتورى  قازاق حالقىمەن ماڭگى بىرگە جاساي بەرەتىن رۋحاني دۇنيە دەپ ساناۋعا ابدەن تۇرادى.

ادەبيەتتەر:

1. ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ اۆتورعا ايتقان اۋىزشا اڭگىمەسى.
2. ەسەنبەرلين ءى. كوشپەندىلەر: تاريحي تريلوگيا. – الماتى: «ءى.ەسەنبەرلين اتىنداعى قورى»، 1998. – 584 ب.، يل. 52 س.
3. كنيگا ماركو پولو. سەريا: پۋتەشەستۆيا. وتكرىتيا. پريكليۋچەنيا. – الما-اتا: ناۋكا، 1990. – 352 س.
4. ءابىلعازى. تۇرىك شەجىرەسى. – الماتى: انا ءتىلى، 1991. 208 بەت.
5. ق.جالايىر. شەجىرەلەر جيناعى. الماتى: قازاقستان، 1997. – 128 بەت.
6. تاريح-ي ابۋ-ل-حاير-حاني. // ماتەريالى پو يستوريي كازاحسكيح حانستۆ XV-XVIII ۆەكوۆ (يزۆلەچەنيا يز پەرسيدسكيح ي تيۋركسكيح سوچينەنيي) سوست.: س.ك.يبراگيموۆ، ن.ن. مينگۋلوۆ، ك.ا.پيششۋلينا، ۆ.پ. يۋدين. – الما-اتا، 1969. – 652 س.(ودان ءارى ميكح.)
7. تاريح-ي كيپچاكي.//ميكح.
8. احمەدوۆ ب.ا. گوسۋدارستۆو كوچيەۆىح ۋزبەكوۆ. م.، 1965.
9. مارگۋلان ا.ح. ارحەولوگيچەسكيە رازۆەدكي ۆ سەنترالنوم كازاحستانە (1946 گ.) // يزۆ. ان كازسسر، سەريا يستوريچەسكايا، №49، ۆىپ. 4، 1948، ستر.119-145.
10. سافارگالييەۆ م.گ. راسپاد زولوتوي وردى. مىنا كىتاپتا: نا ستىكە كونتينەنتوۆ ي سيۆيليزاسيي... (يز وپىتا وبرازوۆانيا ي راسپادا يمپەريي X-XVI ۆۆ.). م.: ينسان، 1996. – 768 س.
11. قۇدايبەردى ۇلى ش. تۇرىك، قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى. – الماتى: قازاقستان؛ سانا، 1991. – 80 بەت.
12. تاۆاريح-ي گۋزيدا-يي نۋسرات-نامە.//ميكح.
13. فاتح-نامە.//ميكح.
14. شايباني – نامە.//ميكح.
15. يستوريا سسسر. ۋچەبنوە پوسوبيە (يزدانيە ترەتە، دوپولنەننوە). پود وبششەي رەداكسيەي پروفەسسورا ب.د.داسيۋكا. چاست I. م.، يزداتەلستۆو «مىسل»، 1970.
16. يستوريا كازاحسكوي سسر. ت. ءى. –الماتى، 1957.